ماهنامه شماره 13 - صفحه 3
 

» پيشينه فرش

 مختار حديدي

 

قالي ايران در گذر قرنها نه تنها جلوه‏اي بزرگ از هنر و صنعت اين سرزمين بلكه جزيي از زندگي مردم نيز بوده است. درباره تاريخچه گستردني در ايران، فردوسي در شاهنامه خود اشاره‏اي به تهمورث ديوبند، پسر هوشنگ (از سلسله پيشداديان) دارد كه هنگامي كه به تخت نشست، گفت:

 

هر آن چيز كاندر جهان سودمند

كنم آشكارا، گشايم، ز بند

پس، از پشت ميش و بره، پشم و موي

بريد و به رشتن نهادند روي

به كوشش ازو كرد پوشش، به راي

به گستردني بود هم او رهنماي

 

براساس نوشته رودنكو دانشمند شوروي و كاشف قاليهاي پازيرك قرنها پيش از ميلاد قاليهاي زيبايي در بابل، آشور، پارس و ماد بافته مي‌شد.

 

كهن‏ترين نمونه نقش قالي را دانشمندان آشورشناس در نقشهاي برجسته كاخ نينوا (پايتخت آشور، سرزمين قديمي در بخش وسطاي رود دجله) يافته‏اند كه گل و حاشيه آن تقليدي از گلدوزي‏هاي بابل به نظر مي‏رسد. تاريخ اين نقشها را قرن هفتم پيش از ميلاد مي‏دانند بهترين نمونه اين نقش متعلق به خورس‏آباد در موزه لوور نگهداري مي‌شود.

 

كهن‏ترين نمونه قالي، فرشهايي است كه در پازيريك (1949م) به دست آمده است. در پازيريك پنج مقبره بزرگ و نه مقبره كوچك كشف شد. در مقبره پنجم آثاري از صنعت بافندگي زمان هخامنشيان پيدا شد كه از جمله دو فرش از گونه قاليچه براي زين اسب (فرش غاشيه) است كه اندازه يكي از آنها 83/1×2 متر و كلفتي 2 ميليمتر است با رنگ قرمز سير، آبي، سبز، زرد كمرنگ و نارنجي كه به جز بخش كوچكي از آن بقيه سالم مانده است.

  

 فرش دوم نيز قاليچه‏اي است كه چند تكه شده است و نقش آن چهار گوشه‏هايي است به رنگ قهوه‏اي روشن يا آبي با نقش چند زن هخامنشي در برابر آتشدان كه نمونه آن در مهرهاي عصر هخامنشي نيز ديده مي‏شود.

 

فرش معروف دوره ساسانيان فرش بهارستان است كه گفته مي‏شود براي خسرو انوشيروان بافته شد و تا زمان يزدگرد سوم در موارد خاصي در قصر مدائن از آن استفاده مي‏شد. به كارگيري نخهاي عالي و ابريشم و زر و سيم و به نخ كشيدن انواع جواهر رنگارنگ در آن از قابليت بافت هنرمندان آن عصر نشان دارد.  پس از آن زمان تا پيش از قرن نهم هجري نمونه‏اي از فرش بجا نمانده است. جز آنكه در كتاب جهانگردان و تاريخ‏نويسان اشاره‏هايي به شهرت قالي ايران آمده است. دوره شكفتگي صنعت فرش ايران (و گسترش بازرگاني آن) به قرنهاي دهم و يازدهم هجري در زمان صفويه ( 907-1135ه.ق) مربوط مي شود. توجه هنرمندان و گسترش امكانات از يك سو و همكاري استادان تذهيب و پيشرفت صنعت رنگرزي از سوي ديگر باعث شد كه قاليبافي در اين زمان مقامي ويژه در زمينه هنر و صنعت پيدا كند همچنان كه معماري و پارچه‏بافي. كارگاههاي بزرگ براي بيشتر هنرها در اصفهان داير شد و قاليهايي كه امروزه به نام فرشهاي نفيس ايران در موزه‏هاي عمومي و خصوصي جهان نگهداري مي‏شود و نشاني از استادي ايرانيان در نقش و بافت دارد، ثمره تلاش بافندگان، طراحان و زنگرزان اين دوره است. در همين زمان است كه تبريز به مركز بزرگ هنر و صنعت ايران تبديل مي‏شود و فرش ايران به دوره طلايي خود مي‌رسد. و از جمله، به عنوان هديه به پادشاهان و اميران كشورهاي ديگر داده مي‌شود.

     

موزه‏هايي كه برخي از نمونه هاي عالي فرش در آن نگهداري مي‌شوند عبارتند از: موزه‏هاي برلن، پنسيلوانيا، پولدي پزولي در شهر ميلان ايتاليا، چيپور در هندوستان، هنر و صنعت وين در اتريش، متروپوليتن در نيويورك، ويكتوريا و آلبرت در لندن، هنرهاي تزييني در پاريس، كليساي كراكووي در لهستان، موزه فيلادلفيا، مجموعه‏هاي مك ايل هني، و لام، موزه آستان قدس رضوي، موزه ملي ايران و موزه فرش ايران.

  

دوره شكفتگي قالي كه در زمان صفويه پيدا شد كوتاه بود. شورش افغان و انقراض سلسله صفويه و هرج و مرجي كه به دنبال آن پيدا شد،‌ اقتصاد ايران و در نتيجه صنعت قاليبافي آن از هم پاشيد. سرمايه و امنيت براي كار و رفاه عمومي براي تشويق قاليبافان از ميان رفت. در آغاز پادشاهي ناصرالدين شاه تركيه بازاري براي فروش قالي ايران به بازرگانان خارجي شد. و چون قاليهاي كهنه همه در اين بازار به فروش رفت، بازرگانان تبريز براي تامين فرش اين بازار، همتي كردند و در اراك، تبريز، كرمان و مشهد كارگاههاي قاليبافي داير كردند و تاريخ جديدي در قاليبافي ايران آغاز شد. تجارت فرش مهم‌ترين فعاليتهاي تجاري ايران شد و فرش كه تا چندي پيش از آن، تنها براي رفع نياز بازارهاي داخل بافته مي‌شد به عنوان يك كالاي صادراتي و در رابطه با تقاضاي بازار جهاني در نظر گرفت.

 

فرش پازيريك

فرش شكارگاه

جانمازي

     

 فرش كتيبه‏دار تهران

 فرش بيجار، اوايل قرن چهارده

 فرش گلابتون، جوشقان، قرن يازدهم 

     

مسجد شاه اصفهان تركيبي حيرت‏آور از عناصر طرح و معماري ايراني

تابلو منظرة جنگل

قاليچه تصويري، اصفهانيان، بافت كاشان

     

 

قاليچة مجلس شاه عباس، طرح حاج منصورالملكي

 

فرش طرح گنبد شيخ لطف‏الله، بافت اصفهان

 

____________________________

 

منبع:  فرشنامه ايران تاليف دكتر حسن آذرپاد و فضل‌الله حشمتي رضوي

منبع تصاویر : طراحان بزرگ فرش ایران سیری در مراحل تحول طراحی فرش. تالیف: شیرین صوراسرافیل.

 


ارسال به دوستان    نسخه قابل چاپ
نام:                  
*رايانامه( Email):
موضوع:
* نظر شما: