ماهنامه شماره 98 - صفحه 4
 

» آزادي نفت

 

جلال فرهمند

farahmand@iichs.org

 

روزي که مظفرالدين‌شاه نفت بد بو و بي‌زبان را به خارجيان مي‌داد نمي‌دانست چه بلايي بر سر کشور مي‌آورد. فرنگي زرنگ نفت را گرفت و به جايش اندک پولي داد که مظفرخان خرج سفر فرنگش کند. بعدها دولت نگليس اکثر سهام رويتر را خريد و بند سياست و اقتصاد را به هم پيوند زد و ملتي را گرفتار خود کرد. ايران و ايراني ديگر توان ادعاي زمين و خاک خود را نداشت. خوزستان جزئي از خاک کمپاني و در حقيقت انگليس بود. هرگاه تب نفت بالا و پايين مي‌شد سياست انگليس هم در منطقه بالا و پايين مي‌شد. همسايه شمالي هم که دستش از اين سفره پر برکت دور مانده بود هميشه در صدد جبران اين ناکامي بود و درگيريش با انگليس چيزي جز حرمان و زجر براي مردم ايران و خذلان براي سردمداران حکومتي نداشت.

 

ارزشمندي نفت چنان بود که دهها سال بعد در خلال جنگ جهاني دوم حتي آلمان نازي را که چندين هزار کيلومتر از مخازن نفتي ايران دور بود به وسوسه انداخت و حتي پيشروي نيروهايش تا حوالي قفقاز احتمال اين را مي‌داد که بر ايران نيز سيطره يابد.

 

پس از مرگ مظفرالدين‌شاه مملکت چنان گرفتار مسائل مختلف از قبيل مشروطه و جنگهاي داخلي بود که کمتر کسي مجال فکر کردن به نفت را داشت همين امر انگليسيها را تسکين مي‌داد که با توجه به جهل و بي‌اطلاعي مردم و سردمداران حالا‌حالا‌ها به نفت ايران مشغول باشد. در اين سالها مسئله نفت چنان براي غرب و اروپاييان مهم بود که بسياري از سياستهاي اقتصادي با اين امر پيوند مستقيم خورد. تغيير دولتها از جمله آن بود. اين تغييرات شامل دولتهاي انگليس و کشورهاي تحت سلطه و به ظاهر مستقلي چون ايران نيز مي‌شد.

[7590 - 7ع]
ماکت دکل نفت نماد ملي شدن صنعت نفت
[7553 - 7ع]

[7555 - 7ع]

 

 

 

[7558 - 7ع]
سخنراني در کنار ماکت دکل نفت که بر روي کاميون حمل مي‌شود
[7554 - 7ع]
خيابان فردوسي و عبور تظاهرکنندگان از مقابل سفارت آلمان
[7556 - 7ع]
حاميان دکتر مصدق

 

 

 

 [7557 - 7ع]
حضور نيروهاي پليس اسب‌سوار مقابل راهپيمايان
[7560 - 7ع] 
خيابان فردوسي، مقابل سازمان فرش ايران، سنديکاي کارگران کارخانه چيت‌سازي
 [7559 - 7ع]
 دست بنجل‌فروشان آمريکايي از ايران کوتاه! کارگران چيت‌سازي

 يکي از عوامل مهم بر سر کار آمدن رضاخان در ايران علاوه بر خطر بلشويسم در شمال ايران حفظ منافع نفتي انگليس در جنوب ايران بود. رضاخان در ظاهر نشان داد که با سرنگوني خزعل استقلال کشور را در ناحيه مهم خوزستان تأمين کرده در حالي که واقعاً داستان از اين قرار بود که با اين کار هزينه سنگين نگهداري اين منطقه را از دوش انگليس کم کرد و فشار آن را بر بودجه و خزانه ضيعف ايران انداخت بدون آنکه در شرايط نفتي انگليس تغيير مختصري ايجاد کند.

 خبط بزرگ رضاشاه که با ژستي ابلهانه قرارداد رويتر را به شعله بخاري اتاقش سپرد جز تمديد چند ده ساله اين قرارداد ننگين بهره‌اي ديگر نداشت. جنگ جهاني دوم و گسترده شدن آگاهي عمومي مردم نسبت به حفظ استقلال کشور و نيز منابع آن از جمله نفت، دهه بيست شمسي را دهه‌اي نفتي کرد. پايان اين دهه مصادف با مبارزات طولاني مدت مردم ايران به رهبري رهبران ملي و مذهبي از جمله دکتر مصدق و آيت‌الله کاشاني جهت ملي کردن اين صنعت بود. 29 بهمن 1329 روز مهمي بود. تلاشهاي مردمي به نتيجه رسيد و جنگ نفتي ايران و انگليس به اوج. هر چند تلاش بين‌المللي انگليسها در جريان اين ملي شدن موجب آن شد که تحريمي سنگين براي خريد نفت ايران پيش آيد ولي دو سه سال پرشور از مقاومت را در پي داشت.

 

پيوستن دولت نو رسيده آمريکا به انگليس کار را بر ايران سخت کرد. تلاش دو ساله با کودتايي 5 روزه در هم آميخت و حکومت نظاميان مجدداً به بستن قراردادي ننگين منجر شد. اما حماسه مردم قبل و بعد از ملي شدن صنعت نفت چنان بود که خاطره آن تا امروز هم در يادها باقي است.

 

عکسهاي اين شماره بهارستان يادگار تظاهرات مردمي و احزاب گوناگون در آن روزهاي پر خاطره تهران است. 

 

 

 

[7561 - 7ع]
ميدان توپخانه رو به روي اداره پست
[7584 - 7ع]
ميدان توپخانه
[7583 - 7ع]

 

 

 

[7585 - 7ع]
[7587 - 7ع]
ميدان توپخانه
[7588 - 7ع]
ميدان توپخانه

 

 

 

[7589 - 7ع] 
رژه دوچرخه‌سواران در ميدان توپخانه 
[7586 - 7ع] 
ضلع جنوبي ميدان بهارستان
[7591 - 7ع] 
تجمع مقابل مجلس شوراي ‌ملي

 

 

 

 [7592 - 7ع]
خيابان فردوسي تجمع مقابل سفارت انگليس
 [7594 - 7ع]
بانوان تظاهرکننده در خيابان فردوسي مقابل سفارت آلمان

[7595 - 7ع]

 

 


ارسال به دوستان    نسخه قابل چاپ
نام:                  
*رايانامه( Email):
موضوع:
* نظر شما: