ماهنامه شماره 7 - صفحه 3
 

 

» كند و زنجير


جلال فرهمند

farahmand@iichs.org

 

زياده‌‏خواهي و مفت‏خواري كه نمايش بيروني آن گاه به شكل دزدي بروز مي‏يافت ظاهراً از ابتداي خلق بشر در ذات وي بود. از متون كهن به جاي مانده از هزاران سال پيش تا روزنامه‏هاي امروزي پر از اخبار دزدان و اعمال ايشان است و هر روز به تكنيكهاي دزدي افزوده مي‏شود.


ايران نيز مصون از اين امر نبود. قرار گرفتن ايران در چهارراه عبور قبايل ويژگي خاص آن است. به طوري كه ايران را بايد محل تلاقي تمدنها و ملل مختلف جهان آن روز دانست.


قبايل در حال گذر از داخل اين كشور هرچه در راه مي‏ديدند تاراج مي‏كردند و چون اميدي به ماندن نداشتند هرچه را كه مي‏ماند نابود مي‏كردند. چه شهرها كه از اين تاراجها به خاك سياه نشست و ديگر هيچ گاه سربلند نكرد.

 

هم مرزي برخي از اين قبايل نيز آفت ايران شده بود، چه هرگاه دچار قحطي و خشكسالي و مرگ رمه و گله خود مي‏شدند تنها كاري كه مي‏كردند سوار شدن بر اسبهاي خود و يورش به شهرهاي مرزي و گاه حتي به عمق ايران بود. از آخرين هجومهاي قبيله‏اي مي‏توان به هجوم قبايل قندهار در زمان شاه سلطان حسين ياد كرد كه چندين هزار سپاه گرسنه به راحتي دهها هزار سپاه شيك و خوش لباس را تار و مار كردند و اصفهان گل سرسبد شهرهاي آن روز آسيا را اشغال كردند. هرچه به دورة معاصر نزديك مي‏شويم از شدت حملات ايلي و قبيله‏اي به دليل دخالت حكومت مركزي و سركوب بسياري از آنان كاسته مي‏شود. ولي برخي از نقاط كشور تا دهها سال از اين راهزنان خلاصي نيافتند. قبايل تركمن همواره مسافران (تهران ـ خراسان) را مورد هجوم قرار مي‏دادند و اين امر تا اواخر دوره قاجار ادامه يافت.

 

گذشته از طراران و راهزنان جاده‏هاي خارج از شهر، بسياري از اين دزدان منفرداً يا جمعي در داخل شهرها دست به اين عمل مي‏زدند و به اصطلاح دزدان شهري بودند. اين دزدان با توجه به شهري بودن، متمدن‏تر از همكاران بياباني خود بودند.

 

در قرون گذشته دسته‏اي از اينان به سبك عياران درآمدند، يعني از ثروتمندان مي‏دزيدند و به فقرا مي‏دادند و در حقيقت نوعي رابين هود ايراني بودند. معروف‏ترين آنان سمعك عيار است كه كتابي نيز به نامش نگاشته اند. ولي به هر حال براي دزدي نمي‏توان فلسفه‏اي بافت.!

 

دزدان شهري هر كدام راه و روش خاص خود را داشتند و هر كدامشان به نوعي دزدي متبحر بودند. برخي از آنان “دزدخانه بر“ يعني دزداني كه يك خانه را در نظر مي‏گرفتند و پس از آشنايي با وضعيت آن خانه از قبيل تعداد اتاقها، جمعيت خانه و غيره در زمان مناسب دست به سرقت آن خانه مي‏زدند. البته هر كدام از اين دزدان نيز به نوعي اثاث خانه علاقه مند بودند، برخي فقط فرش، برخي طلا و جواهرات را انتخاب مي‏كردند.

  

گروهي ديگر از دزدان به “جيب‏بر“ معروف بودند و كار آنان فقط در خيابانها و معابر بودند كه كيف پول عابران را مي‏دزديدند. برخي دزدان “كف‏رو“ بودند و با ترفندهايي پول از دست مردم مي‏زدند و آخرين مدل دزدان “دخل زن“ بودند كه با سرگرم كردن دكاندار نفر دوم دخل وي را خالي مي‏كرد. درباره دزدي ضرب‏المثلهاي فراواني بين مردم رايج شد كه معروف‏ترين آن را اينجا مي‏آوريم:


دزد از خانة مفلس خجل آيد برون، دزد پي بازار
آشفته مي‏گردد، دزد باش و مرد باش، دزد حاضر و بز حاضر، دزد ناشي به كاهدان مي‏زند، دزدي و آن هم شلغم.

 

از دزدان نامي دوره قاجار نيز مي‏توان به اسم چند نفر آنان اشاره كرد: احمد يك دست، حسن سيمرغ، اصغر ميمون و غلام چپول. البته اينان با رؤسا و اعضاي نظميه و تامينات سر و سري داشتند و چه بسا اموال مسروقه مردم كه در خانه سران تامينات يافت مي‏شد. البته واي به حال و روز كسي كه در آن روزگار به دست نظميه و داروغه مي‏افتاد، حالا مي‏خواست دزد باشد يا بي‏گناه و يا سياسي. چون نحوه برخورد قرون وسطايي آن زمان با محكومان، آه از نهاد هر كسي بيرون مي‏آورد.


معمول‏ترين روش نگهداري محكومين از هر صنف، غل و زنجير كردن آنان از پا و گردن بود. محكومين مجبور بودند دهها كيلو زنجير را همچون وزنه‏اي با خود بكشند. محل نگهداري آنان طويله‏هاي قديمي و متعفن بود كه هيچ انسان قوي‏البنيه‏اي نيز جان سالم به در نمي‏برد. براي محكومين كه جرمشان كمتر بود. چوب و فلك تجويز مي‏شد. براي محكومين پر دردسرتر همچون دزدان راهزن در همان محل جرم، حكم آنان اجرا مي‏شد و چه بسا سر آنان بريده و پر از كاه مي‏شد و براي ترساندن و نشان دادن ظفر و پيروزي در داخل شهرها گردانده مي‏شد.


شكنجه كردن و جدا كردن اعضاي بدن از روشهاي معمولي آن زمان است.


در اين شماره از ماهنامه بهارستان تصاويري از چگونگي نگهداري زندانيان و انواع مجازات به تصوير كشيده شده است

 

 

چند تن از مجرمين افشار در دوره قاجاريه در زندان زنجان

 تعدادي از زندانيان به زنجير كشيده شده در اواخر دوره ناصرالدين شاه

جمعي از دزدان و راهزنان پس از دستگيري در قل و زنجير

     
     

جمعي از دزدان و راهزنان پس از دستگيري در قل و زنجير

 عكس تعدادي از سارقين

 جمعي از دزدان و راهزنان در قل و زنجير

 

   

 تعدادي از مجرمان در قل و زنجير

چوب و فلك مجرمين در دوره قاجار

 چوب و فلك يكي از متهمين در تهران قديم

 

   
 

 
 

سرهاي پر از كاه شده تعدادي از دزدان

 

 

ارسال به دوستان    نسخه قابل چاپ
نام:                  
*رايانامه( Email):
موضوع:
* نظر شما: